Unia Europejska (oficjalny skrót w Polsce: UE) – powstały 1 listopada 1993 na mocy Traktatu z Maastricht gospodarczo-polityczny związek dwudziestu siedmiu[1] demokratycznych krajów europejskich[2], będący efektem wieloletniego procesu[3] integracji politycznej, gospodarczej i społecznej, a zarazem największą, najprężniejszą i unikatową formą tego typu na świecie mającą 30 % udział w światowym PKB.
Stanowi przypadek sui generis[4] w stosunkach międzynarodowych, tworem który nigdy wcześniej nie istniał w historii powszechnej i jest zupełnie nieznany historii stosunków międzynarodowych. Jest kombinacją struktur ponadnarodowych (ponadpaństwowych, uwspólnotowionych) oraz międzyrządowych (międzynarodowych)[5]. Posiada cechy zarówno organizacji międzynarodowej, jak i konfederacji (najwięcej zwolenników)[6] czy nawet państwa federalnego. Wśród teoretyków prawa, politologii i stosunków międzynarodowych trwa spór za co dokładnie można uznać Unię. Federaliści doszukują się w niej państwa. Zwolennicy teorii Europy Państw (Ojczyzn) wykazują, że jest to tylko współpraca między państwami[7]. Ścierają się zarówno odrębne wizje poszczególnych państw członkowskich[8] jak i doktryn politycznych[9]. Unia ciągle pozostaje wspólnotą i kombinacja interesów narodów, państw, regionów, grup społecznych, grup zawodowych stąd często wykorzystywana jest w celu realizacji partykularnych interesów narodowych[10] a nie ogólnoeuropejskich. W wielu sprawach jeden głos pozostaje w sferze deklaracji i życzeń a nie rzeczywistych działań[11].
Polska jest członkiem Unii Europejskiej od 1 maja 2004.
Podstawę do funkcjonowania UE stanowi Traktat o Unii Europejskiej (wersja obowiązująca Traktat z Nicei z 2001 roku, uwzględniając traktaty akcesyjne z 2003 i 2006 roku), Traktat o Wspólnocie Europejskiej (wersja obowiązująca Traktat z Nicei z 2001 roku, uwzględniając traktaty akcesyjne z 2003 i 2006 roku)[12] i Traktat ustanawiający Europejską Wspólnotę Energii Atomowej.
Po ratyfikacji[13] (planowo 1 stycznia 2009) Traktatu Reformującego, podstawę funkcjonowania stanowić będą: Traktat o Unii Europejskiej, Traktat o Funkcjonowaniu Unii Europejskiej[14]. Duże znaczenie będzie też miała Karta Praw Podstawowych Unii Europejskiej, choć do samego funkcjonowania nic nie wniesie. Traktat z Lizbony otwiera możliwość przyjęcia przez UE Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i Podstawowych Wolności[15], jednak już teraz Trybunał Sprawiedliwości uznał ten dokument (ze względu na jego fundamentalne znaczenie dla prawodawstwa europejskiego, filozofii prawa i ponieważ wszystkie kraje członkowskie UE ratyfikowały tę Konwencję) za wiążący go i mający szczególne znaczenie[16]. Osobną organizacją zostanie Euratom i podstawą jego funkcjonowania będzie Traktat ustanawiający Europejską Wspólnotę Energii Atomowej[17].
Spis treści
|
Filary Unii Europejskiej i jej polityka
Zobacz więcej w osobnym artykule: Trzy filary Unii Europejskiej.Unia Europejska = (Wspólnota Europejska+ Euratom[18])[19] + Wspólna Polityka Zagraniczna i Bezpieczeństwa[20] + Współpraca Sądowa i Policyjna w Sprawach Karnych (Obszar Wolności, Bezpieczeństwa i Sprawiedliwości)[21]
Pierwszy filar
W 2002 roku wygasł zawarty na 50 lat traktat ustanawiający Europejską Wspólnotę Węgla i Stali. Obecnie obowiązujące traktaty to: Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską oraz Traktat ustanawiający Europejską Wspólnotę Energii Atomowej. Obowiązuje prawo wspólnotowe i współpraca ponadnarodowa.
- Unia Gospodarcza i Walutowa
- Układ z Schengen
- Euratom
- Europejska Polityka Kosmiczna[22]
- Wspólnota Europejska:
- unia celna
- rynek wewnętrzny
- polityka gospodarcza
- zatrudnienie i sprawy socjalne
- prawo spółek, handlowe i przedsiębiorstw
- polityka rolna
- polityka przemysłowa
- weterynaria i polityka fitosanitarna
- budżet[23]
- polityka strukturalna
- polityka handlowa
- polityka konkurencji
- polityka energetyczna
- obywatelstwo UE
- edukacja
- kultura
- polityka audiowizualna i media
- społeczeństwo informacyjne
- polityka młodzieżowa
- polityka regionalna
- ochrona własności intelektualnej
- podatki
- ochrona konsumenta
- polityka zdrowia
- badania naukowe i innowacja[24]
- ochrona środowiska
- zwalczanie nadużyć finansowych
- polityka socjalna
- polityka azylowa
- polityka imigracyjna i wizowa
- polityka telekomunikacji
- sieci transeuropejskie
- bezpieczeństwo żywności
W 2002 roku wygasł Traktat paryski i kompetencje Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali przejmuje Wspólnota Europejska.
Drugi filar
Zobacz więcej w osobnym artykule: Wspólna polityka zagraniczna i bezpieczeństwa.Wspólna polityka zagraniczna i bezpieczeństwa[25]. Obowiązuje prawo międzynarodowe publiczne i współpraca międzyrządowa.
- Polityka zagraniczna[26]:
- współpraca, wspólne stanowiska i działania – utrzymanie pokoju
- prawa człowieka[27]
- demokracja
- pomoc humanitarna[28]
- pomoc rozwojowa krajom trzecim
- Wysoki Przedstawiciel Unii Europejskiej ds. Wspólnej Polityki Zagranicznej i Bezpieczeństwa
- Polityka bezpieczeństwa:
- wspólna polityka obronna
- współpraca w dziedzinie zbrojeń
- rozbrojenie
- ekonomiczne aspekty zbrojeń
- długoterminowo: europejski system bezpieczeństwa
21 członków UE jest również członkiem Organizacji Traktatu Północnoatlantyckiego. Rodzi to pewne komplikacje w sprawie budowy wspólnej polityki bezpieczeństwa. Główny problem to czy budować obronę unijną w oparciu o USA i NATO (ESDI), czy też może w oparciu o UZE (misje petersberskie), czy też tworzyć zupełnie nowe struktury współpracy (Europejski Cel Operacyjny z 1999 roku oraz jego uelastycznioną formułę Nowy Europejski Cel Operacyjny 2010 z 2004 roku [29]).
Trzeci filar
Zobacz więcej w osobnym artykule: Współpraca policyjna i sądowa w sprawach karnych.Współpraca policyjna i sądowa w sprawach karnych[30]- do 1999 r. współpraca w zakresie wymiaru sprawiedliwości i spraw wewnętrznych. Obowiązuje prawo międzynarodowe publiczne i współpraca międzyrządowa.
- Obszar Wolności, Bezpieczeństwa i Sprawiedliwości[31]:
- swobodny przepływ osób
- współpraca sądowa w materii karnej[32]
- współpraca sądowa w materii cywilnej[33]
- współpraca policyjna
- walka z dyskryminacją
- walka z rasizmem i ksenofobią
- walka z narkomanią i przemytem broni[34]
- walka z przestępczością zorganizowaną
- walka z terroryzmem
- walka ze zbrodniami popełnianymi na dzieciach i z handlem żywym towarem[35]
- współdziałanie w ramach Europolu[36]
- współdziałanie w ramach Eurojustu[37]
- Europejskie Kolegium Policyjne[38]
- Europejska Sieć Sądowa ds. cywilnych i handlowych
- Europejski Atlas Sądowniczy do spraw cywilnych
- Europejska Sieć Sądowa ds. Karnych
- Europejska Agencja ds. Zarządzania Współpracą Operacyjną na Granicach Zewnętrznych
- Europejskie Centrum Monitorowania Narkotyków i Narkomanii
- Europejska Agencja Praw Podstawowych
Cele Unii
Według podpisanego w 1992 roku Traktatu o Unii Europejskiej podstawowymi celami Unii są:
- promowanie ekonomicznego i społecznego postępu poprzez zacieśnianie współpracy gospodarczej i likwidowanie barier w obrocie handlowym między państwami członkowskimi,
- wzmacnianie obrazu Unii jako jednego ciała politycznego mówiącego jednym głosem na arenie międzynarodowej poprzez prowadzenie wspólnej polityki zagranicznej,
- dążenie do stworzenia obywatelstwa europejskiego i poczucia przynależności do jednej wspólnoty u zwykłych obywateli poprzez zapewnienie jednakowych norm prawnych i pełnej swobody przepływu ludzi w obrębie Unii,
- rozwijanie obszaru wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwego traktowania, którym ma być UE poprzez wprowadzanie wspólnych norm prawnych, socjalnych i stałą poprawę poziomu życia państw uboższych.
Kompetencje Wspólnot
Co do zasady Wspólnota działa w ramach wyznaczonych jej przez Traktaty. Jednak w celu realizacji swoich celów, na podstawie artykułu 308 TWE[39] Rada UE (na wniosek KE, stanowiąc jednomyślnie, po konsultacji z PE) może podjąć działania także poza wyraźnie przyznanymi jej kompetencjami (tzw. kompetencje dodatkowe), pod warunkiem, że wszystkie państwa członkowskie wyrażą na to zgodę. W kompetencjach dzielonych i wspomagających bardzo ważną rolę odgrywa zasada subsydiarności[40].
Dziedziny wyłączone z Traktatu: własność[41], handel i produkcja broni, amunicji i materiałów wojennych[42][43].
Suwerenność państw członkowskich
Państwa nie zrzekają się swojej suwerenności a jedynie przekazują kompetencję wykonywania suwerenności organom ponadnarodowym. Uprawnienia Wspólnot Europejskich względem ich państw członkowskich nie powodują utraty suwerenności przez te państwa. Wspólnota[44] służy do realizacji wzmacniania suwerenności państw członkowskich i realizowaniu ich polityk poprzez możliwość udziału w procesie decyzyjnym i możliwość forsowania "swoich" celów i interesów na forum całej Unii- także przez małe państwa, przez co wzrasta rola, pozycja i prestiż każdego państwa członkowskiego na arenie międzynarodowej. Stanowisko sceptyków: Unia odchodzi od jednomyślności a nawet od consensusu. Pewne uzgodnienia mogą zapaść mimo jednoznacznego sprzeciwu państwa członkowskiego. Organy Unii nie pokazują pełnej reprezentacji obywateli i narodów UE (z jednej strony małe kraje są nadreprezentowane w Parlamencie i Radzie UE, z drugiej strony od Traktu Lizbońskiego niektóre małe kraje stracą reprezentację w Komisji Europejskiej).
Instytucje, organy, agencje Unii
Zobacz więcej w osobnym artykule: Instytucje Wspólnot Europejskich i organy Unii Europejskiej.Unia ma tylko jeden traktatowy organ instytucjonalny – Radę Europejską, która jednak nie ma żadnych formalnych możliwości decyzyjnych i prawotwórczych. Rada Unii, Komisja, Parlament, Trybunał i inne są instytucjami Wspólnoty Europejskiej, względnie Wspólnot Europejskich jeśli uwzględnimy Euratom[45]. Jednakże, że Wspólnota jest częścią Unii, a Wspólnota Europejska jest kontynuatorem Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej, następuje wypożyczenie organów Wspólnoty przez Unię[46]. Sytuację z prawnego punktu widzenia uporządkuje Traktat Lizboński – zniknie podział na Wspólnotę i Unię.
|
Przewodniczący Komisji (przyrównać można do Premiera) |
Pierwszy Zastępca Przewodniczącego Komisji, komisarz ds. instytucjonalnych i strategii komunikacji społecznej (Wicepremier) |
Wiceprzewodniczący Komisji, komisarz ds. przemysłu i przedsiębiorczości |
Wiceprzewodniczący Komisji, komisarz transportu |
Wiceprzewodniczący Komisji, komisarz ds. obszaru wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości (minister spraw wewnętrznych oraz minister sądownictwa) |
wiceprzewodniczący Komisji, komisarz ds. administracyjnych, audytu wewnętrznego i przeciwko deprawacji środków publicznych |
Komisarz ds. ekonomicznych i walutowych |
|
Komisarz rybołówstwa i gospodarki morskiej |
Komisarz środowiska |
Komisarz ds. rynku wewnętrznego i usług |
Komisarz rolnictwa i rozwoju wsi |
Komisarz prawa konkurencji |
Komisarz ds Stosunków Zewnętrznych i Polityki Sąsiedztwa (Minister Spraw Zagranicznych w I filarze) |
Komisarz ds. edukacji, kształcenia, kultury |
|
Komisarz ds. handlu |
Komisarz ds. pomocy rozwojowej i humanitarnej |
Komisarz ds. rozszerzenia |
Komisarz ds. zatrudnienia, spraw socjalnych i równości |
Komisarz ds. podatków i unii celnej |
Komisarz ds. budżetu i programów finansowych |
|
|
Komisarz ds. polityki regionalnej |
Komisarz ds. energii |
Komisarz ds. społeczeństwa informacyjnego i mediów |
Komisarz ds. badań i nauki |
Komisarz ds. ochrony konsumenckiej |
Komisarz ds. wielojęzyczności |
Przewodniczący Parlamentu Europejskiego (Przewodniczący Izby Niższej reprezentującej Unię jako całość i jedność) |
|
Przewodniczący Rady Europejskiej (Prezydent) |
Przewodniczący Rady Unii Europejskiej (Przewodniczący Senatu, Izby Wyższej- bo faktycznie skupia całą moc legislacji i reprezentuje poszczególne części składowe Unii lub Prezydent- bo de iure Prezydencja jest ściśle związana z RUE) |
Sekretarz Generalny Rady Unii Europejskiej, Wysoki Przedstawiciel ds Wspólnej Polityki Zagranicznej i Bezpieczeństwa (Minister Spraw Zagranicznych w II filarze, Minister Obrony w II filarze) |
Przewodniczący Trybunału Sprawiedliwości (Przewodniczący Trybunału Konstytucyjnego) |
Przewodniczący Europejskiego Banku Centralnego (Przewodniczący Banku Centralnego) |
Przewodniczący Trybunału Obrachunkowego (Przewodniczący Najwyższej Izby Kontroli) |
Przewodniczący Sądu Pierwszej Instancji (Przewodniczący Sądu Najwyższego) |
|
Europejski Rzecznik Praw Obywatelskich (Rzecznik Praw Obywatelskich) |
Przewodniczący Europejskiego Banku Inwestycyjnego (Przewodniczący Instytucji Depozytowo-Kredytowej, odpowiednik Banku Gospodarstwa Krajowego) |
Szef Rządu przyszłej Prezydencji, członek Troiki (Przyszły Prezydent) |
Polacy w unijnych instytucjach
|
Komisarz odpowiedzialna za politykę regionalną Danuta Hübner |
Dyrektor generalny w Radzie Unii Europejskiej Jarosław Pietras |
Reprezentat Komisji Europejskiej w Polsce Róża Thun |
Wicedyrektor generalny w dyrekcji ds rolnictwa w KE Jerzy Plewa |
Wicedyrektor generalny w dyrekcji ds rozszerzenia w KE Jan Truszczyński |
Członek Rady Unii Europejskiej (ds. Ogólnych i Stosunków Zewnętrznych), Członek Rady Europejskiej Radosław Sikorski |
Członek Rady Unii Europejskiej (ds. Ogólnych i Stosunków Zewnętrznych) Bogdan Klich |
|
Członek Rady Unii Europejskiej (ds. Gospodarczych i Finansowych) Jacek Rostowski |
Członek Rady Unii Europejskiej (ds. Gospodarczych i Finansowych oraz ds. Konkurencyjności oraz ds. Zatrudnienia, Polityki Społecznej, Zdrowia i Polityki dotyczącej Konsumentów) Waldemar Pawlak |
Członek Rady Unii Europejskiej (ds. Edukacji, Młodzieży i Kultury) Bogdan Zdrojewski |
Członek Rady Unii Europejskiej (ds. Edukacji, Młodzieży i Kultury) Mirosław Drzewiecki |
Członek Rady Unii Europejskiej (ds. Edukacji, Młodzieży i Kultury) Barbara Kudrycka |
Członek Rady Unii Europejskiej (ds. Edukacji, Młodzieży i Kultury) Katarzyna Hall |
Członek Rady Unii Europejskiej (ds. Rolnictwa i Rybołówstwa) Marek Sawicki |
|
Członek Rady Unii Europejskiej (ds. Środowiska) Maciej Nowicki |
Członek Rady Unii Europejskiej (ds. Wymiaru Sprawiedliwości i Spraw Wewnętrznych) Grzegorz Schetyna |
Członek Rady Unii Europejskiej (ds. Wymiaru Sprawiedliwości i Spraw Wewnętrznych) Zbigniew Ćwiąkalski |
Członek Rady Unii Europejskiej (ds. Transportu, Telekomunikacji i Energii) Cezary Grabarczyk |
Członek Rady Unii Europejskiej (ds. Zatrudnienia, Polityki Społecznej, Zdrowia i Polityki dotyczącej Konsumentów) Jolanta Fedak |
Członek Rady Unii Europejskiej (ds. Zatrudnienia, Polityki Społecznej, Zdrowia i Polityki dotyczącej Konsumentów) Ewa Kopacz |
Ambasador Polski w Komitecie Stałych Przedstawicieli Jan Tombiński |
|
Członek Rady Europejskiej Donald Tusk |
Członek Rady Ogólnej Europejskiego Banku Centralnego Sławomir Skrzypek |
Sędzia Trybunału Sprawiedliwości Jerzy Makarczyk |
Sędzia Sądu Pierwszej Instancji Irena Wiszniewska-Białecka |
Audytor w Trybunale Obrachunkowym Jacek Uczkiewicz |
Sędzia Sądu ds Służby Cywilnej Irena Boruta |
|
|
13 wiceprzewodniczący (wg kolejności rotacji) Marek Siwiec |
14 wiceprzewodniczący Parlamentu Europejskiego (wg kolejności rotacji) Adam Bielan |
Przewodniczący Komisji ds zagranicznych w PE Jacek Saryusz-Wolski |
Przewodniczący Komisji ds petycji w PE Marcin Libicki |
Wiceprzewodniczący Komisji prawnej w PE Lidia Geringer de Oedenberg |
Wiceprzewodniczący Komisji spraw zagranicznych w PE Janusz Onyszkiewicz |
Wiceprzewodniczący Komisji kontroli budżetowej w PE Bogusław Liberadzki |
|
Wiceprzewodniczący Komisji budżetowej w PE Janusz Lewandowski |
Wiceprzewodniczący Komisji rozwoju regionalnego w PE Jan Olbrycht |
Wiceprzewodniczący Komisji rolnictwa i rozwoju wsi w PE Janusz Wojciechowski |
Wiceprzewodniczący Komisji praw człowieka w PE Józef Pinior |
Prawo wspólnotowe i prawo unijne
14 listopada 1991 r. Trybunał Sprawiedliwości stwierdził, że TWE należy pojmować jako konstytucyjną kartę ustanawiającą podstawowe zasady prawa wspólnotowego[47]. Prawo wspólnotowe można podzielić na prawo wspólnotowe pierwotne (traktaty założycielskie, traktaty modyfikujące, traktaty akcesyjne) i prawo wspólnotowe wtórne (rozporządzenia, dyrektywy, decyzje, opinie, zalecenia); pomiędzy pierwotnym a wtórnym należy umieścić umowy międzynarodowe zawierane przez Wspólnotę Europejską (po Traktacie lizbońskim przez Unię Europejską). Mimo mylnych stwierdzeń i błędnych sformułowań podawanych przez populistycznych polityków prawo pierwszego filaru jest ważniejsze niż jakiekolwiek akty prawa (reguły normatywne) państw członkowskich - nawet ich konstytucje. Związane jest to z zasadą iż kraj członkowski nie może powoływać się na przepisy wewnętrzne w celu nierealizowania prawa wspólnotowego[48]. Nad realizacją i przestrzeganiem prawa wspólnotowego czuwa system sądownictwa i administracja państw członkowskich. Stąd jednym z wymogów członkostwa jest posiadanie odpowiedniego aparatu funkcjonowania państwa. Mimo, że prawo wspólnotowe stworzyły państwa członkowskie, podpisując i ratyfikując traktaty założycielskie, jak orzekł Trybunał Sprawiedliwości, jego podmiotami stały się również jednostki. Nie wszystkie normy prawa wspólnotowego mają bezpośredni skutek wobec jednostek, a i sama pozycja jednostek w prawie wspólnotowym nie jest jeszcze tak silna, jak państw członkowskich.
Prawo drugiego i trzeciego filaru to akty prawa międzynarodowego i wymagają ratyfikacji, implementacji, inkorporacji bądź transpozycji do porządków prawnych państw członkowskich.
Prawo pierwszego, drugiego i trzeciego filaru stanowi łącznie prawo unijne.
Terminologię uporządkuje Traktat lizboński – zniknie podział na Wspólnotę (prawo wspólnotowe) i Unię (prawo unijne).
Traktat Lizboński
Zobacz więcej w osobnych artykułach: Traktat lizboński, Karta Praw Podstawowych.Zwany też Traktatem Reformującym. Zawiera zmiany w Traktacie o Unii Europejskiej i Traktacie o Wspólnocie Europejskiej (zmienia nazwę na Traktat o Funkcjonowaniu Unii Europejskiej). Planowo ma wejść w życie (o ile przejdzie proces ratyfikacji) 1 stycznia 2009. Powstał po fiasku Traktatu ustanawiającego Konstytucję dla Europy. Zniesie on podział na Wspólnotę Europejską i Unię Europejską oraz nada Unii Europejskiej osobowość prawną.
Kompetencje Unii po Traktacie Lizbońskim
| Kompetencje wyłączne | Kompetencje dzielone | Kompetencje wspomagające |
|---|---|---|
|
| 1948 | 1952 | 1954 | 1958 | 1964 | 1967 | 1970 | 1975 | 1985 | 1987 | 1993 | 1999 | 2002 | 2003 | 2005 | 2007 | ?2009? | ||||
| ESRO | Europejska | Europejska | ||||||||||||||||||
| ELDO | Agencja Kosmiczna | Agencja Kosmiczna | ||||||||||||||||||
| Wspólnoty Europejskie | U N I A E U R O P E J S K A |
|||||||||||||||||||
| Euratom | Europejska Wspólnota Energii Atomowej | F | Euratom (Pierwszy filar) | F | EURATOM | |||||||||||||||
| EWWiS | Europejska Wspólnota Węgla i Stali | I | EWWiS (Pierwszy filar) | I | ||||||||||||||||
| EWG | Europejska Wspólnota Gospodarcza | L | Wspólnota Europejska (Pierwszy filar) | L | ||||||||||||||||
| Wspólnoty Europejskie | U N I A E U R O P E J S K A |
|||||||||||||||||||
| Strefa Schengen | Strefa Schengen | Strefa Schengen | Strefa Schengen | |||||||||||||||||
| Grupa | A | Wymiar sprawiedliwości i sprawy wewn. (Trzeci filar) |
A | |||||||||||||||||